VISION

"Przestrzeń dla kolekcji japońskiej Ogrodu Botanicznego UAM w Poznaniu"

Projekt: Piotr Kęska, Anna Wołowska
Wizualizacja projektu: Piotr Kęska
Program i tekst: Włodzimierz Dreszer

FILM

Nasycone symboliką ogrody japońskie zrodziła i uformowała odległa kultura. Buddyzm kształtuje mentalność kontemplacyjną ukierunkowaną na odkrywanie duchowej wrażliwości człowieka. W tym wymiarze jest ona niedostępną dla umysłowości ukształtowanej przez logiczną, racjonalną kulturę europejską. Niewielu Europejczyków posiada pogłębioną wiedzę dotyczącą buddyzmu i systemu filozoficzno - etycznego związanego z tą religią.
Ponadto werbalna wiedza nie oznacza tożsamości umysłowej, wrażliwości i wyczucia wartości. Te przymioty umysłu wyrastają z korzeni kulturowych.
Z perspektywy europejskiej nieczytelne stają się różnice między odłamami buddyzmu. Odmienności mentalne wyznawców, wynikające z praktyki poszczególnych odłamów buddyzmu, wydają się nam mało znaczącymi subtelnościami.
Europejska percepcja ogrodów japońskich jest powierzchowna. Nie posiadamy wrażliwości umożliwiającej duchowy odbiór zawartego w nich przesłania. Odczytujemy jedynie warstwę estetyczną, niewiarygodną harmonię i zaskakującą dla nas wrażliwość formy. Odczuwamy mistykę zapisaną w przestrzeni, lecz nasze zasoby mentalne nie są dostrojone do odbioru tych treści. Nie znamy gramatyki i znaczeń języka wizualnego, w którym przesłanie zostało zapisane. Oznacza to, że nie posiadamy również umiejętności umożliwiających nam kształtowanie ogrodu japońskiego.
Ponadto ogród japoński nigdy nie jest skończony, a jego pielęgnacja wymaga buddyjskiej wrażliwości.
Śmieszne zatem wydają się wywołane modą - imitacje, przedrzeźnienia i naśladownictwa nazywane w Polsce ogrodem japońskim.
Po przestudiowaniu problemu podjęliśmy decyzję: nie projektujemy ogrodu japońskiego.
Projektujemy PRZESTRZEŃ dla kolekcji japońskiej w Ogrodzie Botanicznym UAM opartą o doświadczenie polskiej kultury i polskiego krajobrazu. W wyniku analizy tektoniki przestrzeni ogrodów japońskich wyłoniliśmy cechy, które naszym zdaniem powinny charakteryzować każdą dobrze zaprojektowaną "przestrzeń wyróżnioną krajobrazu".
Obejmują one następujące spostrzeżenia:
- harmonia założenia przestrzennego jest elementem wynikającym z wnikliwej obserwacji przyrody i krajobrazu naturalnego (pozwala ona tworzyć zręby języka wizualnej wypowiedzi),
- brak śladów naturalizmu (nie możemy zobaczyć w krajobrazie naturalnym tego, czego
  doświadczamy w ogrodzie),
- czysta artykulacja przesłania przy minimalnej ilości różnych materii,
- mistycyzm przestrzeni - wynikający z intuicyjnego odbioru obecności zapisanych w niej treści,
- niedostępność jednoczesnej wzrokowej percepcji całości założenia,
- zmiana walorów przestrzennych miejsca wraz z przemieszczaniem się obserwatora,
- maksymalne wykorzystanie konfiguracji terenu,
- dbałość o znaczenie form i materii w odniesieniach i związkach,
- perfekcyjna dbałość o detal.
Treścią projektu stała się zapisana w przestrzeni narracja na temat: kamień, woda, roślina.
Konstrukcja przestrzeni została oparta na linii biegnącej od bramy ogrodu do głazu na szczycie wzgórz.
W środkowej części linii prowadzącej wzrok zaprojektowano dynamiczne otwarcie przestrzeni. Jest to wnętrze wyznaczone powierzchnią stawów i ścianami drzew w pierwszym i drugim planie panoramy.
Od jezdni ku cofniętej bramie i dalej do otwartej przestrzeni nad stawem został założony prostokąt kamiennego dywanu zbudowanego z trzech rodzajów kamieni:
- rama zewnętrzna z otoczaków o ciepłej barwie,
- prostokąt wewnętrzny z drobnej kostki bazaltowej,
- pas łożyska wodnego z dużych skał ciętych i szlifowanych w dwóch prostopadłych płaszczyznach (tworzą one proste linie zewnętrzne łożyska).
Przed bramą zmieniona nawierzchnia chodnika sygnalizuje wejście do ogrodu.
Od bramy zwiedzającego prowadzi oś widokowa wyznaczona dywanem i szpalerami zieleni. W pierwszym planie wzrok wiedziony jest prostą linią kamiennego łożyska wodnego zasilanego ze stawu.
W osi dywanu, w łożysku spokojny nurt obmywa gęstą strukturę kamieni. Za dywanem (w planie pośrednim) woda rozlewa się wśród swobodnie ułożonych głazów i wpada do stawu.
W drugim planie spojrzenie prowadzone jest miękką linią wynurzających się ze stawu skał. Prowadzą one do zbocza wzgórza. Tam wzrok wspina się po kaskadach wody. Spadają one z kamienistych platform i biorą początek z wywierzyska pod głazem narzutowym. (Wywierzysko zasilane jest wodą ze stawu.) Głaz na szczycie wzgórza stanowi zamknięcie osi widokowej.
Przy końcu dywanu rozstępują się szpalery zieleni. Przestrzeń otwiera się na zwierciadło stawu odbijającego otoczenie i panoramę stoku.
W sąsiedztwie linii kaskad wzgórze obsadzone jest krzewami. Między masywami drzew powstaje niecka. Wydrążona przestrzeń podkreśla linię kaskad. Z prawej strony osi przebiega grobla. Dzieli ona lustro wody na dwie części (duży i mały staw). W środkowej części grobli znajduje się kładka przerzucona nad przepływem.
Na dużym stawie po lewej stronie znajduje się wyspa z rosnącą tam obecnie brzozą. Z lewej i prawej strony zbocza przestrzeń otwiera się na sąsiadujące strefy ogrodu. Wokół tego założenia poprowadzona jest ścieżka z granitowego bruku. Miejscami przyjmuje ona charakter alei. Ścieżki wewnątrz projektowanego obszaru posiadają stabilizowaną nawierzchnię ziemną (np. HanseGrand).
Ze szczytu wzgórza przy głazie narzutowym, z płaskiej skały przerzuconej nad wywierzyskiem otwiera się panorama widziana z góry. Jest to jedyne miejsce, z którego możemy ogarnąć wzrokiem większą część założenia. Ścieżki bowiem zostały poprowadzone tak by prowokować obserwatora do wędrówki oraz odkrywania i przeżywania różnych stanów emocjonalnego oddziaływania przestrzeni.
Po zaprojektowaniu całości przestrzeni podjęliśmy decyzję dotyczącą wprowadzenia dwóch cytatów z kultury japońskiego ogrodu. Znamiona tych cytatów niosą również treści czytelne i zakotwione w kulturze europejskiej. Są to "shishi odoshi" oraz "torii". Istotą "shishi odoshi" jest magiczna moc rytmu powoływanego dźwiękiem uderzeń. Równomierny, jednorodny rytm wiąże umysł z refleksją dotyczącą czasu i przemijania. Natomiast "torii" jest bramą i niezależnie od bogatej treści religijnej i filozoficznej w Japonii, posiada swój zakres symboliczny i znaczeniowy w kulturze europejskiej. Władysław Kopaliński w "Słowniku symboli" szeroko omawia liczne znaczenia symboliczne bramy.
W przestrzeni jest ona przede wszystkim wiążącym oko kadrem, który wyróżnia to, co mieści się w jego obrębie.