Ogród Botaniczny Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu
60-594 Poznań, ul. Dąbrowskiego 165
tel. 061 829-2013, Fax 061 829-2008, e-mail: botanik@amu.edu.pl

Godziny otwarcia:
Ogród: 1 maj - 31 październik, godz. 9.00 - 20.00, wstęp wolny
Pawilon Ekspozycyjno-Dydaktyczny: 1 listopad - 30 kwiecień, godz. 9.00-16.00, wstęp wolny
1 maj - 31 październik, godz. 9.00 - 20.00, wstęp wolny

 

Biologia i autekologia welwiczii osobliwej Welwitschia mirabilis Hook f. (Gnetophyta)

Welwiczia osobliwa Welwitschia mirabilis Hook f.
(Welwitschiaceae, Gnetophyta; syn. Welwitschia bainesii Baines)

jest jednym z 275 endemitów pustyni Namib (Maggs i in. 1998), usytuowanej w południowo-zachodniej Afryce, u wybrzeża Atlantyku. Po raz pierwszy została znaleziona w 1860 roku, przez F. Welwitscha - austriackiego przyrodnika, natomiast jako takson opisana w 1863 r. Wykazuje dysjunkcję w zasięgu ogólnym. Jeden ośrodek występowania jest związany z rejonami Cabo Negro w Angoli (15°-16° szer. geogr. S), drugi (20°-24°) leży w Namibii, gdzie rozpościera się od morza do około 130 km w głąb lądu (Rodin 1953). Prawdopodobnie ma to odzwierciedlenie w zmienności taksonomicznej. W 2001 roku B. E. Leuenberger zasugerował możliwość istnienia dwóch podgatunków - angolskiego W. m. subsp. mirabilis oraz namibijskiego W. m. subsp. namibiana, wyraźnie różniących się budową męskich kwiatostanów. Wieksza cześa populacji welwiczii skupia sie w paśmie szerokości 80 kilometrów (patrz fot. H. Ratyńska z rejonu Swakopmund). Kontynentalny klimat podzwrotnikowy Pustyni Namib jest tam łagodzony przez gęste mgły często napływające znad Atlantyku. Są one ekwiwalentem około 50 mm opadu rocznie (Eller i in. 1983), podczas gdy suma roczna opadów waha się w przedziale 0 - 100 mm.

Welwitschia mirabilis podlega w Angoli i Namibii ścisłej ochronie gatunkowej. Jej przetrwanie w dużym stopniu zapewniają obszary ochrony diamentów i kilka parków narodowych utworzonych w obrębie Pustyni Namib, z których największym jest The Namib-Naukluft National Park, o powierzchni ok. 50 km². Welwiczia figuruje w Załączniku I Konwencji Waszyngtońskiej (inaczej CITES, z 1973 roku), obejmującym wszystkie gatunki zagrożone wyginięciem, które są lub mogą być przedmiotem handlu. Jednym z powodów narażenia na wymarcie jest duże zainteresowanie tą niezwykłą rośliną. Często w świecie mówi się o niej: "unlike any known plant on earth", "the ugliest plant in the word" lub "botanical octopus". Jest jadana przez tubylców, stąd jedna z jej nazw "onion of the desert". Jest przysmakiem wielu zwierząt, w tym oryksów (Oryx gazella), skoczków (Antidorcas marsupialis) i zebr (Equus zebra), migrujących wzdłuż koryt rzecznych. Poważnym czynnikiem kształtującym jej liczebność w dolinie rzeki Kuiseb oraz na obrzeżu wydm jest pasterstwo - głównie wypas dużych stad kóz. Innym - słaba kondycja populacji w niektórych partiach zasięgu, przejawiająca się między innymi niską rozrodczością, a przy tym dużą śmiertelnością potomstwa. W ciągu 14 lat badań w centralnej części pustyni Namib Henschel i Seely (2000) zaobserwowali tylko 3 egzemplarze, które pojawiły się po obfitych deszczach w 1987 roku. Na sukces reprodukcyjny namibijskiej populacji lokalnie wpływa infekcja nasion grzybem Aspergillus niger var. phoenicis (Corda) Al.-Musallam. Zjawisko występuje ze zmiennym natężeniem w różnych regionach, na przykład w Brandbergu z większym, a na Płaskowyżu Welwitschia mniejszym (Cooper Driver i in. 2000). Pasożyt jest przenoszony przez pluskwiaka Probergrothius sexpunctatis (Heteroptera). W warunkach laboratoryjnych zakażone nasiona wykazują małą zdolność kiełkowania.

Welwiczię osobliwą cechuje zróżnicowane zagęszczenie osobników, zwykle większe na obszarach koryt rzecznych i na żwirowych równinach. Jest ona drzewem karłem (Browicz 1993), wiecznie zielonym i długowiecznym. Padają stwierdzenia, jednak naukowo nieudowodnione, że najstarsze okazy mają 1500 - 2500 lat. Ma budowę kseromorficzną. Głównie korzysta z wody gruntowej. Długi, palowy korzeń sięga 1 - 3 m w głąb podłoża. Gruby, nierozgałęziony pień jest mocno zagłębiony w ziemi. Ku dołowi zwęża się stożkowato. Jego wierzchołek kończy się siodlasto - tarczowatą powierzchnią, do 1,2 m średnicy. Wyrasta z niego para siedzących, wstęgowatych liści, szerokości 0,5 - 1 m; gigantycznych jak na aridowe warunki. Największe z obserwowanych miały 1,8 m szerokości i 6,2 m długości (Gifford i Foster 1988). Rosną przez całe życie, dzięki interkalarnej (wstawowej) tkance merystematycznej, znajdującej się u ich nasady (Browicz 1993). Henschel i Seely (2000) donieśli, że średnie tempo wzrostu liści wynosi 0,37 mm dziennie, w zależności od warunków pogodowych. Gifford i Foster (1988) wcześniej podali zbliżoną wartość 8-15 cm/rok. Blaszki liściowe dzielą się wzdłuż równoległej nerwacji, na poskręcane pasy, włóknisto zakończone. Leżą na ziemi tworząc fantastyczne kształty. Pokrywa je skutynizowana epiderma o grubej ścianie zewnętrznej, z wyjątkowo licznymi aparatami szparkowymi (24 000/cm², licząc łącznie wierzchnią i spodnią stronę), absorbującymi wodę bezpośrednio ze skraplającej się mgły (Bornman 1972). Skórzaste liście pochłaniają 56% ogólnego promieniowania słonecznego (Schulze i in. 1980).

Welwitschia mirabilis jest rośliną rozdzielnopłciową, dwupienną. W uprawie po raz pierwszy zakwita około 20 roku życia, natomiast w naturze później. Kwiatostany żeńskie, podobne do szyszeczek, wyrastają z nasady liści (Kubitzki 1990). Kwiaty są zapylane przez wiatr lub owady wabione nektarem. Jeden osobnik przeciętnie produkuje około 10000 nasion (Bornman 1972). W naturze nie więcej niż 1% skiełkowanych (w porach wilgotnych) osiąga dojrzałość. Oskrzydlone diaspory generatywne - lekkie (jedna ok. 1,2 g), są rozprzestrzeniane anemochorycznie. Zachowują zdolność kiełkowania przez 2 - 3 lata (Senters 1997).
W uprawie welwiczia osobliwa jest rozmnażana z nasion. Dobrze rośnie tylko w warunkach symulowanych na naturalne. Propagacja wegetatywna nie jest znana. Podejmowane są laboratoryjne próby otrzymywania kultur tkankowych. W Ogrodzie Botanicznym UAM rośnie 35 - letni, kwitnący okaz męski Welwitschia mirabilis. Wyhodowano go z materiału sprowadzonego z ogrodu botanicznego w Huambo, w Angoli. W roku 1998 wysiano kolejną próbę. Prowadzone są studia nad biologią rozwoju tego gatunku w uprawie zachowawczej ex situ (Kazimierczak-Grygiel, w toku).

Literatura

Bornman Ch. 1972. Welwitschia mirabilis: observations on general habitat, seed, seedling, and leaf characteristic. Madoqua 11: 53-56.
Browicz K. 1993. Welwitschia osobliwa. [W:] A. i J. Szweykowscy (red.). Słownik botaniczny: 676. Wiedza Powszechna, Warszawa.
Cooper Driver G. A., Wagner C., Kolberg H. 2000. Patterns of Aspergullus niger var. phoenicis (Corda) Al-Musallam infection in namibian populations of Welwitschia mirabilis Hook. f.. J. Arid Environ. 46(2): 181-198.
Eller B. M., Willert D. J. von, Brinckmann E., Baasch R. 1983. Ecophysiological studies on Welwitschia mirabilis in the Namib Desert. S Afr. J. Bot. 2: 209-223.
Gifford E. M., Foster A. S. 1988. Comparative morphology of vascular plants. 3rd ed. WH Freeman, New York.
Henschel J. R., Seely M. 2000. Long-term growth patterns of Welwitschia mirabilis, a long-lived plant of the Namib Desert (including a bibliography). Plant Ecology 150(1-2): 7-26.
Kubitzki K. 1990. Gnetatae. [W:] K. Kubitzki [red.]. The families and genera of vascular plants. 1. Pteridophytes and gymnosperms: 378-395. Springer-Verlag, Berlin.
Leuenberger B. E. 2001. Welwitschia mirabilis (Welwitschiaceae), male cone characters and a new subspecies. Willdenowia 31: 357-381.
Maggs G. L., Craven P., Kolberg H. H. 1998. Plant species richness, endemism, and genetic resources in Namibia. Biodiversity and Conservation 7(4): 435-446.
Rodin R. J. 1953. Distribution of Welwitschia mirabilis. Am. J. Bot. 40(4): 280-285.
Schulze E. -D., Eller B. M., Thomas D. A., Willert D. J. von, Brinckmann E. 1980. Leaf temperatures and energy balance of Welwitschia mirabilis in its natural habitat. Oecologia 44(2): 258-262.