Kolekcje szklarniowe: Charakterystyka rzędu Orchidales

Storczyki należą do rzędu storczykowców Orchidales. W obrębie rzędu wyróżniano niegdyś tylko jedną rodzinę - Orchidaceae, natomiast obecnie taksonomowie skłaniają się do podzielenia jej na trzy - Apostasiaceae, Cypripediaceae i Orchidaceae (Dahlgren i Rasmussen 1983). Przedstawiciele rodziny Apostasiaceae (liczącej tylko dwa australazjatyckie rodzaje Apostasia i Neuwiedia) wykazują wiele cech ewolucyjnie pierwotnych dla rzędu. Są to między innymi: promienisty okwiat, niewyróżnicowana warżka, szyjka słupka i nitki pręcików (z których 2-3 są płodne) wolne na znacznej długości oraz sypki pyłek. Ponadto korzenie nie wykształcają welamenu.
Cypripediaceae, podobnie jak Apostasiaceae, są rodziną stosunkowo nieliczną. Należy do niej 5 rodzajów (w sumie ok. 140 gatunków) - Cypripedium, Selenipedium, Paphiopedilum i Phragmipedium oraz monotypowy rodzaj Mexipedium, opisany w 1992 r., z jednym tylko gatunkiem, odkrytym pod koniec lat 80-tych XX wieku, w Meksyku. Cechą wyróżniającą przedstawicieli rodziny jest obecność dwóch płodnych pręcików (trzeciego przekształconego w duże staminodium), częściowo lub całkowicie zrośniętych ze słupkiem w prętosłup, a także pyłek zebrany w pyłkowiny oraz trzewikowata warżka.

Orchidaceae są najbardziej ewolucyjnie zaawansowaną rodziną zarówno rzędu, jak i jednocześnie wszystkich roślin zalążkowych. Jest to też jedna z najbogatszych rodzin. Liczba opisanych rodzajów przekracza 1000, a gatunków 35000. Każdego roku są opisywane dziesiątki nowych. Najbardziej charakterystyczną cechą rodziny jest występowanie jednego płodnego pręcika, zrośniętego z szyjką słupka w prętosłup.
Storczyki rosną na wszystkich kontynentach poza Antarktydą, jednak 95% znanych gatunków występuje w strefie międzyzwrotnikowej. Wśród nich największą grupą są epifity - storczyki nadrzewne. Zasiedlają różne typy biotopów - od nadbrzeżnych lasów mangrowych, przez nizinne i górskie lasy deszczowe, po mgielne przy górnej granicy lasu. Rozwijają się również w ekosystemach z krótszymi lub dłuższymi okresami suchymi. Wyróżnia się dwa światowe centra występowania storczykowców. Najbogatsza w storczyki jest tropikalna Ameryka, zwłaszcza jej pas andyjski. Niewiele jej pod tym względem ustępuje południowo-wschodnia Azja. W porównaniu z bogactwem obszarów tropikalnych w strefie klimatów umiarkowanych storczyków rośnie stosunkowo niewiele. Zwykle są geofitami.
We florze Polski występuje 49 przedstawicieli rzędu. Zwykle spotkać je można w lasach liściastych, borach, na łąkach i torfowiskach. Postępująca degradacja środowiska, a zwłaszcza zaburzanie stosunków wodnych w naturalnych siedliskach storczyków, ich chemizacja i eutrofizacja, prowadzą do wymierania wielu populacji. Z tych względów większość naszych krajowych storczyków jest w różnym stopniu zagrożona wyginięciem, mimo objęcia wszystkich przedstawicieli rzędu ochroną gatunkową. Stosukowo mało zagrożone są tylko trzy gatunki storczyków - Dactylorhiza majalis, Dactylorhiza maculata i Epipactis helleborine. W sprzyjających warunkach są ekspansywne i zasiedlają nowe siedliska, jak np. rowy melioracyjne i przydrożne.
W kolekcjach Ogrodu Botanicznego UAM rząd Orchidales jest reprezentowany przez blisko 220 gatunków storczyków, z około 80 rodzajów. Poza tym można obejrzeć liczne mieszańce międzygatunkowe (szczególnie z rodzaju Cattleya), zwykle cechujące się okazałymi, wielobarwnymi kwiatami. Prawie 200 taksonów zgromadzono w szklarniach z roślinami tropikalnymi. Najliczniejsze są tam rodzaje: Dendrobium (14 gatunków), Bulbophyllum (9) i Cattleya(8). Naziemne storczyki obszarów klimatu umiarkowanego są uprawiane w Dziale Systematyki Roślin i Alpinarium. Jest ich tam około 20 taksonów. Najliczniejsze są obuwiki (Cypripedium) - 6 gatunków, a także stoplamki (Dactylorhiza) - 4 taksony.

(Oprac. T.K.)